Kancjonał rękopiśmienny jako przekaz tradycji śpiewów kościelnych na Górnym Śląsku w XIX wieku

Ks. dr hab. Antoni Reginek (prof. UŚ) opublikował w tamtym roku pracę zatytułowaną Kancjonał rękopiśmienny jako przekaz tradycji śpiewów kościelnych na Górnym Śląsku w XIX wieku. Studium źródłoznawcze na podstawie trzech zbiorów: Kancjonał z Leśnicy Opolskiej (1810–1848), Kancjonał Ellgotcki (1832), Kancjonał ze Śląska Pruskiego (2 poł. XIX w.) (Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 2012, ss. 191).

Oto prezentacja dzieła:

Bezcennym bogactwem kulturowym, na nowo dziś odkrywanym, stają się źródłowe przekazy pieśni sakralnych. Określa się je zwykle terminem "śpiewnik", z dodatkiem "kościelny", przy czym pojęcie to, dość jednoznacznie charakteryzujące konkretny zbiór i wskazujące na jego cel użytkowy, spopularyzowało się dopiero w XVIII w., a na gruncie polskim jeszcze później. Pierwotnie, na oznaczenie takiego zbioru, używano słowa "kancjonał" (łac. cantu, cantio - śpiew, pieśń), które zostało zapożyczone z tradycji Kościoła protestanckiego i w tamtym rozumieniu oznaczało zwykle zestaw psalmów, hymnów, litanii i pieśni mających zastosowanie liturgiczne. Niniejsza publikacja ma przybliżyć badaczom pieśni i miłośnikom śpiewów kościelnych trzy kancjonały rękopiśmienne: dwa ze zbiorów Biblioteki Śląskiej i jeden z Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach - pod względem muzycznym prawie nieznane, a jak się okazuje, o cennej zawartości badawczej. Co szczególnie ważne, każdy z tych zbiorów wyróżnia się inną proweniencją i cechuje go odrębne przeznaczenie, ale wspólnie reprezentują tradycję śląską i stanowią cenne ogniwo w przekazie repertuaru pieśniowego w Kościele katolickim na Górnym Śląsku w XIX wieku.

Dzieje liturgii w Polsce - okres przedtrydencki

Ks. dr hab. Waldemar Pałęcki na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w ramach działalności Instytutu Liturgiki i Homiletyki prowadzi wykład zatytułowany "Dzieje liturgii w Polsce - okres przedtrydencki" (szczegóły można znaleźć na stronach internetowych uczelni). Według założeń wykład ten ma na celu:

"Zaprezentowanie przejawów życia liturgicznego w Polsce od początku państwa do reformacji z uwzględnieniem prądów europejskich w historii liturgii. Wykład powinien zaowocować pogłębieniem świadomości na temat roli liturgii w dziejach państwa Polskiego i jej związku z kulturą ogólnoeuropejską".

Z kolei w treściach programowych znajdują się takie tematy, jak:

"Liturgia w Polsce po przyjęciu Chrztu w 966 r.; najstarsze źródła liturgiczne; ośrodki życia liturgicznego od X-XII w.; liturgia w Polsce dzielnicowej; celebracja Mszy staropolskiej oraz sprawowanie innych sakramentów i sakramentaliów; ośrodki zakonne jako centra życia liturgicznego w Polsce piastowskiej; życie liturgiczne za Jagiellonów; traktaty liturgiczne z XV i XVI w.; reformacja protestancka i jej echa na ziemiach polskich".

Warta odnotowania jest literatura podstawowa i uzupełniająca (niektóre z wymienionych tytułów można odnaleźć w naszej bazie bibliografii, inne pojawią się tam w [miejmy nadzieję, że niedalekiej] przyszłości):

- podstawowa: J. W. Boguniowski, Rozwój historyczny ksiąg liturgii rzymskiej do Soboru Trydenckiego i ich recepcja w Polsce, Kraków 2001; W. Schenk, Z dziejów liturgii w Polsce, w: "Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce", t. I, Lublin 1959, s. 139-209; P. Sczaniecki, Służba Boża w dawnej Polsce, Poznań 1962. 

- uzupełniająca: S. Chodyński, Rytuały polskie, EKN t. 24, s. 1-38; W. Danielski, Kult św. Wojciecha na ziemiach polskich w świetle przedtrydenckich ksiąg liturgicznych, Lublin 1997; A. J. Nowowiejski, Msza Święta, cz. 1-2, Płock 1993; H. Sobeczko, Liturgia Katedry wrocławskiej według przedtrydenckiego Liber Ordinarius z 1563 r., Opole 1993; Studia z dziejów Liturgii w Polsce, t. 1-4, Lublin 1973-1982; Studia Liturgiczne t. 5-6, Lublin 1988-1990.

Ornat Piotra Kmity

Niedawno pisaliśmy o wawelskim ornacie, który ufundował Piotr Kmita (warto zajrzeć także do zasobów Cyfrowego Muzeum Narodowego). Dziś chcielibyśmy w tym temacie polecić dziś unikatową pracę księdza doktora Tadeusza Kruszyńskiego zatytułowaną Ornat Piotra Kmity i ołtarz św. Antoniego fundacji Kmity w Katedrze Wawelskiej, której wydrukowanych zostało zaledwie 250 egzemplarzy (jeden z nich można zakupić w antykwariacie, niestety cena jest bardzo wysoka).

W zakończeniu swej pracy autor jednoznacznie stwierdza:

A zatem stwierdzamy, że do dawniej już znanych wiadomości o sprowadzaniu haftów z Gdańska do Poznania, Gniezna i Krakowa, przybywają nowe dane o ciekawego rodzaju właściwości technicznej haftów, mianowicie małych srebrnych przedmiocikach, spotykanych też w Wrocławiu, pozatem nigdzie więcej. Są to więc zupełnie nowe dane, wykazujące łączność artystyczną hafciarstwa krakowskiego z gdańskiem i wrocławskiem, a więc pojawia się ciekawy trójkąt wpływów. O ileby kiedyś nie ukazały się przeciwne dane, to możemy przyjąć jako pewnik, że ta właściwość hafciarska powstała w Krakowie, gdyż tu ukazała się najdawniej i znalazła największe zastosowanie. 

W ten sposób nasz ornat Kmity zyskał nowe zupełnie tło. Przekonaliśmy się, że pomimo iż Krakowska Katedra posiadała podobne wypukłe hafty ze srebrnemi, złoconemi przedmiocikami, to jednak nie spotkaliśmy wiadomości o drugiej takiej szacie, na której ukazały się jakoby wprost z tryptyku rzeźbionego przeniesione obrazy, o ikonografji nie ogólnej, ale urobionej u nas, w naszej stwoszowskiej szkole, z życia krakowskiego biskupa. 

Ornat Kmity jest tedy prawdziwym unikatem jako najbardziej krakowskie dzieło hafciarskie (s. 130-131).

Ze studiów nad językiem modlitw staropolskich - "Godzinki"

Zachęcamy do lektury ciekawej analizy tekstualnej do dziś bardzo popularnych Godzinek o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny (autorem jest Maria Karpluk). Oto początek tego tekstu:

Obok kapitalnego problemu: język religii – język poezji wyłaniają się dalsze: język Kościoła nauczającego (język kazań), język Kościoła wielbiącego (język modlitw). W polskich badaniach historyczno-językowych to – oprócz prac o Bogurodzicy, Kazaniach świętokrzyskich, gnieźnieńskich, Paterka – prawie terra ignota (w lepszej sytuacji są religioznawcy mający kompetentne dzieło J. Wierusza-Kowalskiego). Może jednak dojdzie z czasem do rozwinięcia badań przez filologów i językoznawców. Obecna próba poświęcona jest analizie Godzinek o Niepokalanym Poczęciu NMP.

Godzinek można odsłuchać, śledząc tekst, na przykład w tym miejscu.Istnieją także - rzecz jasna - nagrania audiowizualne (przykładowo:)

Rozwój historyczny ksiąg liturgii rzymskiej do Soboru Trydenckiego i ich recepcja w Polsce

Jeden z cenionych liturgistów opublikował w 2001 roku owoc swej wykładowczej pracy dotyczącej historii ksiąg liturgicznych, ze szczególnym uwzględnieniem ich recepcji w Polsce. Mowa, rzecz jasna, o tytule, którego autorem jest ksiądz Józef Wacław Boguniowski SDB, Rozwój historyczny ksiąg liturgii rzymskiej do Soboru Trydenckiego i ich recepcja w Polsce (UNUM, Kraków, 2001). Publikujemy jako pierwsi wstęp do tej dziś trudno dostępnej publikacji (s. 39-41): 

Henryk Łowmiański pisał z pewną dozą żalu w swojej Historii Polski: „Mało nadal zbadano księgi liturgiczne, niekiedy z cennymi wpisami dokonanymi w Polsce” [1]. Stwierdzenie to odzwierciedla stan studium nad księgami liturgicznymi w Polsce nie tylko w czasie, kiedy te słowa zostały napisane, ale można je i należy odnieść przede wszystkim do stanu badań sprzed drugiej wojny światowej. Tak jest rzeczywiście: nie mamy zbyt wielu historyków polskich sprzed drugiej wojny światowej, którzy by poświęcili swoją uwagę badawczą księdze służącej oficjalnemu kultowi w Kościele rzymsko-katolickim. Środowisko lwowskie reprezentują Władysław Abraham (1860-1941), historyk prawa kościelnego i historii Kościoła w Polsce, oraz Zbigniew Obertyński, historyk liturgii, wydawca pontyfikałów polskich. Środowisko krakowskie reprezentuje ks. Jan Fijałek (1864-1936), historyk Kościoła [2].

Kontynuację pionierskiej pracy tych uczonych podjął Katolicki Uniwersytet Lubelski od 1950 r. pod kierownictwem Mariana Rechowicza, a od roku 1958 także Wacława Schenka. Systematyzacji rękopiśmiennych ksiąg liturgii diecezjalnej z okresu przedtrydenckiego dokonał Wojciech Danielski (1935-1985), a edycje ksiąg drukowanych zestawił Jerzy Kopeć. Kolejne hasła w Encyklopedii katolickiej ukazują zestaw zabytków poszczególnych ksiąg liturgicznych w Polsce.

Nowy impuls badaniom ksiąg liturgicznych dał Sobór Watykański II. Zalecił od powrót do źródeł (ad fontes). W Konstytucji o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 25, czytamy: „Należy jak najrychlej zbadać i poprawić księgi liturgiczne” („Libri liturgici quam primum recognoscantur”). 

Jak bardzo cenna jest znajomość źródeł liturgicznych świadczą słynni liturgiści w swoich pracach monograficznych, jak np. A. Franz we Wrocławiu, J. A. Jungmann i H. A. Schmidt, jezuici, oraz P. Radó i A. Nocent, benedyktyni. Po Soborze Watykańskim II wiedza o księgach liturgicznych stała się jednym z przedmiotów głównych w Ratio studiorum instytutów liturgicznych. Dyrektor Instytutu Liturgicznego im. bł. Michała Giedroycia, przy Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, Wacław Świerzawski zlecił swemu adiunktowi, autorowi niniejszej pracy, ze względu na jego zainteresowania rzymską liturgią antyczną [3] i praktykę archiwalną [4], wykłady na temat ksiąg liturgicznych. Pokłosiem wykładów monograficznych w latach 1994-1997 jest skrypt dla słuchaczy [5], który się ukazał w dwóch wydaniach: w roku 1995 i 1997. Potrzeba lepszego poznania genezy i treści ksiąg liturgicznych, szczególnie pontyfikałów, zrodziła się w czasie opracowywania zagadnienia historii i teologii obrzędów święceń kapłańskich. Zachowane w pamięci, wciąż żywe słowa Adriana Nocenta OSB, wykładowcy w Instytucie Liturgicznym w Rzymie: Liber liturgicus est liber vivens, zadecydowały o podjęciu tematy pracy o dziejach rozwoju ksiąg liturgii rzymskiej od zarania chrześcijaństwa do Soboru Trydenckiego. 

Przez księgę liturgiczną rozumiemy w ścisłym znaczeniu zbiór tekstów euchologicznych, to znaczy zbiór składających się z formuł modlitewnych i przepisów ceremonii im towarzyszących, niezależnie od tego, czy został on zastosowany w kulcie publicznym, czy nie. W tym znaczeniu księga liturgiczna jest traktowana jako źródło, dzięki któremu możemy poznać dzieje liturgii. Naszą refleksję ograniczymy do ksiąg obrządku rzymskiego. Jej granicą chronologiczną będzie Sobór Trydencki. 

Przedmiotem badań będą w zasadzie tylko rękopisy; starodruki natomiast zostaną pominięte. 

Podstawową literaturą pomocniczą będzie wieloletnia praca Klausa Gambera, Codices liturgici latini antiquiores, Pars I-II, Freiburg 21968. Następnie posłużymy się katalogami i inwentarzami archiwów krajowych i zagranicznych. Na szczególną uwagę zasługuje zagadnienie recepcji ksiąg liturgii rzymskiej w Polsce i problem rodzimej produkcji ksiąg liturgicznych. Zagadnienie to poruszymy w kontekście dziejów poszczególnych ksiąg. Dla zilustrowania problemu posłużmy się przykładami zaczerpniętymi z zasobów archiwalnych archiwów i bibliotek diecezjalnych, zakonnych, kościelnych, państwowych w kraju i w Czechach. Dzięki zastosowaniu metody historycznej praca ukaże naturalne, chronologiczne etapy rozwojowe ksiąg liturgicznych. Praca ta będzie liczyć cztery rozdziały. Rozdział pierwszy zostanie poświęcony pierwotnemu okresowi improwizacji charyzmatycznej, drugi zaś tworzeniu pierwszych formularzy liturgicznych. W rozdziale trzecim zajmiemy się księgami przeznaczonymi do pełnienia funkcji liturgicznych przez poszczególnych liturgów. Rozdział ostatni przedstawi wyniki procesu formowania się ksiąg liturgicznych. 

W załączniku przedstawimy między innymi niektóre rodzaje ksiąg, których co prawda nie zalicza się do kategorii ksiąg ściśle liturgicznych, lecz ze względu na ich służebny charakter w pracy duszpasterskiej i w liturgii zasługują na uwagę. Ponadto zostały wymienione księgi, które spełniły wielką rolę w formowaniu się pobożności ludu Bożego. 

Racje historyczne i dydaktyczne zdają się przemawiać za tym, żeby można było niniejsze studium opublikować.

--- 

[1] Historia Polski, pr. zbr. pod ref. Henryka Łowmiańskiego, I, cz. 1, Warszawa 1958, 103.

[2] J. Fijałek, Księgi liturgiczne oraz święta i święci katedry krakowskiej z początku w. XI, "Nova Polonia Sacra" 1 (1928) 350-364.

[3] Pracę doktorską w Instytucie Liturgicznym w San Anselmo w Rzymie przedstawił na temat miejsca sprawowania Eucharystii w pierwszych trzech wiekach.

[4] W latach 1072-1986 kierował Archiwum Generalnym Salwatorianów w Rzymie, następnie Archiwum Prowincjalnym w Krakowie, a po nominacji ks. prof. Wacława Świerzawskiego na rektora Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, zlecono mu zorganizowanie Archiwum Uczelni.

[5] J. W. Boguniowski, Księgi liturgiczne. Zarys historyczny, Kraków 1995, 1997(2).